زاهدان كهنه، ‌این آثار در27 كیلومتری شرق زابل، در بخش پشت آب زابل و حدود 9 كیلومتری شمال تپه شهرستان و در روی بلندی واقع شده است. جی. پی. تیت انگلیسی بر این باور است كه این خرابه ها مربوط به شهر زرنج ( زرنك یا زرنگ) می باشد كه 420 سال پیش از او توسط تیمور لنگ و با توجه به ویرانی بندهای ( سدهای ) سیستان به این صورت درآمده است.


هنری ساوج لندور، جهانگرد باستان شناس و جغرافی دان انگلیسی كه در سال 1901 به سیستان سفر كرده است، شهر زاهدان كهنه را به لندن شرق تشبیه كرده است. در محل زاهدان كهنه و اطراف آن، مجموعه ای از بناها دوران اسلامی وجود دارد كه یكی از این مجموعه ها در فاصله 250 متری شمال شرقی ارگ زاهدان كهنه قرار دارد. از شهر زاهدان کهنه امروزه فقط برج و باروی آن و قلعه تیمور باقی مانده است.


زاهدان كهنه (دومین پایتخت سیستان در دوران اسلامی )


بقایای این شهر از پنج بخش مجزا به نامهای قلعه، ارگ اول، ارگ دوم، شارستان و ربض تشكیل شده است.


غیر از ربض شهر كه فاقد حصار است، هر یك از دیگر بخش های این محوطه عظیم با حصاری قطور و برج های مستحكم خشتی محصور شده اند، زاهدان كهنه یكی از بزرگترین شهرهای ایران در سده های میانه اسلامی است كه فقط وسعت مجموعه قلعه، ارگ و شارستان محصور آن به حدود 272/248/3 مترمربع ( معادل 325 هكتار )‌می رسد.


نام اصلی این محوطه باستانی، شهر سیستان بوده است وزاهدان نامی است كه بعد از حمله امیر تیمور گوركانی به خرابه های این شهر تاریخی داده شده است هنگامی كه امیر تیمور شهر سیستان را كه دارالحكومه بوده است تصرف كرد، مطابق عادت خویش هنرمندان، دانشمندان، صنعتگران، عرفا، و زهاد بزرگوار سیستان از این بخشش مشروط تیمور استقبال نكردند و مردن در زادگاه خویش را به رفتن در سرزمین دشمن ترجیح دادند تیمور كه این جسارت و سرسختی را دید برآشفت و دستور داد همه آن چهل و چهار تن را از دم تیغ گذرانده و در یك گور دسته جمعی دفن كنند. از آن پس تاكنون مردم سیستان به پاس احترامی كه برای آن چهل و چهار پیر قایل بودند نام این شهر را كه مدفن آن بزرگواران بود، زاهدان گذاشتند.


زاهدان كهنه یا شهر سیستان در اوایل قرن پنجم هجری قمری و پس از آن كه شهر زرنگ اعتبار سیاسی و نقش مركزی خود را از دست داد بنیاد نهاده شد و تا سده نهم هجری قمری نیز هم چنان و بدون وقفه دارالحكومه سیستان بوده است. این شهر با حمله تیمور گوركانی در سال 785 ه. ق به شدت تخریب شد و سپس با حمله شاهرخ تیموری در سال 811 ه. ق كه با خرابی سدهای سیستان همراه بود به تباهی كشیده شد و از آن پس نیز برای همیشه در بستر تاریخ خفته ماند.


دروازه معروف به بختیاری در روی دیواره شمال شرقی قلعه بنا شده بود. در كنار ارگ زاهدان كهنه یك مجموعه آرامگاهی به نام چهل پیر یا چهل و چهار پیر دیده می شود که بنا بر روایات این مردان خدا توسط تیمور لنگ گردن زده شده اند. در زاهدان كهنه و مناطق اطراف آن مجموعه بناها و ساختمانهای بسیاری از دوران اسلامی وجود دارند یكی از این مجموعه ها در فاصله ای حدود 250 متری جبهه شمالشرقی و جنوبغربی این بنا كه ضخامت آنها به 120 تا 150 سانتی متر می رسد بهتر از دیوارهای سایر جبهه ها كه در جهت وزش باد قرار داشته اند باقی مانده اند در مركز حیاط محصور این قلعه باقی مانده های بنای بزرگ این ساختمان نشان می دهد كه این بنا احتمال بسیار زیاد در محل سكونت امیر و حاكم منطقه بوده است وضعیت موجود ساختمان همچنین نشان دهنده این نكته است كه در ورودی اصلی آن در جبهه شرقی و در جایی قرار داشته است كه توده های ضخیم باقی مانده خشت و گل و چینه نشانی از وجود پلكانی است كه این در را به داخل تالار متصل می كرده است. در پشت دیوار تالار مركزی بقایای ساختمان دیگری وجود دارد كه حاكی از وجود پلكان دیگری این بار برای رفتن به پشت بام و یا طبقه دوم احتمالی بنا بوده است. خشتهای استفاده شده در این جا قدری كوچكتر از خشتهای ارگ زاهدان كهنه به اندازه 25*5/1*7 سانتی متر و نیز 25*25*7 سانتی متر بوده است تعداد دیگری از بناها و آثار ساختمانی نیز در همین جا دیده می شوند كه احتمالا برای انجام خدمات جانبی دربار حاكم وقت بنا شده اند.


یكی از آنها ساختمانی بزرگ در كنار دیوار جنوبغربی است كه دارای نقشه ای شبیه ساختمان مركزی قلعه است در بخش شمالغربی این بنا و یا مقداری فاصله از آن باقی مانده های دو بنای دیگر دیده می شوند كه اهالی یكی از آنها را یخدان و دیگری را مسجد محل می دانند در ساختمان منتسب به مسجد بقایای محراب كه به طرف قبله بوده است تا زمان بازدید انشتین وجود داشته است در جهت شمال غربی زاهدان كهنه و در طول همان لبه گلی تراس بلندی كه به شهر دوران اسلامی اخیر زاهدان كهنه در روی آن بنا شده است آثار یك آبراهه قدیمی دیده می شود و مقدار قابل توجهی سفال از نوع سفالهای لعاب دار دوران اسلامی زاهدان كهنه در سطوح مختلف آن پراكنده است. میل قاسم آباد در طول همین راه واقع شده است این مناره در زمان بازدید انشتین ارتفاعی برابر 70 فوت داشته است این بنا با آجرهایی به اندازه 35*20*5 سانتی متر ساخته شده و قطر پایه آن حدود 18 متر بوده است.


این آثار درحدود 9 كیلومتری شمالغربی تپه شهرستان و روی بلندیهای بین رود ناصر و رود پریان واقع شده اند شهر زاهدان كهنه توسط تیمور لنگ و پس از خرابی بندها و سدهای موجود در روی رودخانه ویران شده است. دیوار و حصار خارجی قلعه حدود دو كیلومتر و حداكثر پهنای آن بین 1 تا 5/1 كیلومتر است. سالمترین و كاملترین بخشهای باقی مانده این شهر قدیمی قلعه آن است قلعه مزبور مركب است از بنایی چند ضلعی با برجهای نیم دایره و دو دایره خارجی با خشت خام ساخته شده اند در میان این خشتها ردیف آجرها نیز دیده می شود اما وزش شدید باد منجر به فرسایش شدید دیوارهای موجود شده است آثار بناهای بزرگ و حجیم در خارج از ساختمان قلعه دیده نمی شود و بجای آن مجموعه بناهای كوچكی در این بخشها دیده می شوند كه براساس آثار و شواهد موجود بناهای خدماتی قلعه بوده اند.


گردآورنده: دکتر محمدعلی رئوفی